piątek, 19 październik 2018 06:58

Nowotwory zawodowe

Napisane przez Ewelina Strzelecka-Szewc


Pobierz załącznik:
Oceń ten artykuł
(3 głosów)

Jakie rodzaje nowotworów kwalifikujemy do nowotworów zawodowych, kiedy możemy uznać, że pojawienie się nowotworu ma związek z pracą i jakie kryteria są brane pod uwagę przy orzecznictwie skutku przyczynowego nowotworu złośliwego z narażeniem zawodowym?

Zgodnie z artykułem 235 Kodeksu pracy za chorobę zawodową uważa się chorobę, wymienioną w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że została spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia, występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonywania pracy, zwanych narażeniem zawodowym.

Wykaz nowotworów zawodowych
Wykaz nowotworów złośliwych powstałych w następstwie działania czynników występujących w środowisku pracy, uznanych za rakotwórcze u ludzi, określa punkt 17 załącznika do Rozporządzenia Rady Ministrów z 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz.U. 2009 nr 105 poz. 869). Należą do nich: rak płuca, rak oskrzela, międzybłoniak opłucnej lub otrzewnej, nowotwór układu krwiotwórczego, nowotwór skóry, nowotwór pęcherza moczowego, nowotwór wątroby, rak krtani, nowotwór nosa i zatok przynosowych oraz nowotwory wywołane działaniem promieniowania jonizującego z prawdopodobieństwem indukcji
przekczającym 10%. Do najczęściej występujących nowotworów w Polsce w ciągu ostatnich 30 lat należą rak płuca i oskrzela. Dane z Centralnego Rejestru Chorób Zawodowych, prowadzonego przez Instytut Medycyny Pracy, potwierdzają, że w Polsce układ oddechowy jest najpowszechniejszym narządem docelowym dla kancerogenów zawodowych. W załączniku do wyżej wymienionego rozporządzenia wymieniono również okres, w którym wystąpienie udokumentowanych objawów chorobowych upoważnia do rozpoznania choroby zawodowej mimo wcześniejszego zakończenia pracy w narażeniu zawodowym. W przypadku większości nowotworów okres ten określany jest indywidualnie w zależności od okresu latencji nowotworu, natomiast dla nowotworów wywołanych działaniem promieniowania jonizującego określa się go indywidualnie, po oszacowaniu ryzyka.

Rozpoznanie choroby zawodowej
Rozpoznanie choroby zawodowej u pracownika lub byłego pracownika może nastąpić w okresie jego zatrudnienia w narażeniu zawodowym albo po zakończeniu pracy w takim narażeniu, pod warunkiem wystąpienia udokumentowanych objawów chorobowych w okresie ustalonym w wykazie chorób zawodowych. W przypadku podejrzenia zawodowego pochodzenia nowotworu ocenie podlega narażenie zawodowe. W odniesieniu do czynników o działaniu rakotwórczym przy ocenie uwzględnia się: substancje chemiczne, ich mieszaniny, czynniki lub procesy technologiczne o działaniu rakotwórczym lub mutagennym kategorii 1, 1A lub 1B określone w Rozporządzeniu Ministra Zdrowia z 24 lipca 2012 r. w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku pracy (Dz.U. 2012 poz. 890) oraz pierwotną lokalizację nowotworu i okres latencji, tj. okres pomiędzy pojawieniem się nowotworu w organizmie a jego klinicznym ujawnieniem się.

Orzecznictwo
Przy orzekaniu o związku przyczynowym nowotworu złośliwego z narażeniem zawodowym istotne jest zwrócenie uwagi na zasady obowiązujące w orzecznictwie, tj.:

1. wiarygodnie udokumentowane rozpoznanie kliniczne nowotworu złośliwego, potwierdzone wynikiem badania histopatologicznego i ustaleniem ogniska pierwotnego. Określając związek przyczynowo-skutkowy między konkretnym czynnikiem rakotwórczym a rozpoznanym u pracownika lub byłego pracownika nowotworem, należy wykazać, że istniało zwiększone ryzyko rozwoju nowotworu o określonej lokalizacji, swoistej dla działania rakotwórczego danego czynnika. W przypadku nieustalenia ogniska pierwotnego, nowotworów niedokładnie określonych lub wykazania wyłącznie ognisk przerzutowych nie ma podstaw, żeby bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem wnioskować o zawodowej etiologii schorzenia, co jest warunkiem niezbędnym do rozpoznania choroby zawodowej;

2. potwierdzenie narażenia w środowisku pracy na działanie czynnika uznanego za rakotwórczy u ludzi zgodnie z obowiązującym wykazem tych czynników. Narażenie w środowisku pracy na czynniki o działaniu prawdopodobnie rakotwórczym dla ludzi nie upoważnia do przyjęcia zawodowej etiologii nowotworu złośliwego i rozpoznania choroby zawodowej;

3. poziom i długość narażenia. Nie ma ustalonej dawki progowej narażenia na czynnik rakotwórczy, więc teoretycznie przyjmuje się, że każdy kontakt z takim czynnikiem stwarza ryzyko zachorowania, choć oczywiście ryzyko rośnie wraz z długością i wielkością ekspozycji. W wielu państwach dla substancji rakotwórczych nie są ustalane wartości normatywów higienicznych, ponieważ nie ma możliwości ustalenia dla nich bezpiecznych poziomów narażenia. Ocena ryzyka zdrowotnego dla substancji rakotwórczych lub mutagennych polega na określeniu prawdopodobieństwa zachorowania lub zgonu z powodu choroby nowotworowej w następstwie narażenia zawodowego na ocenianą substancję rakotwórczą;

 

Do najczęściej występujących nowotworów w Polsce w ciągu ostatnich 30 lat należą rak płuca i oskrzela

 

4. ustalenie, czy lokalizacja narządowa nowotworu i rodzaj czynnika rakotwórczego są zgodne z aktualną wiedzą medyczną. Umiejscowienie nowotworu zależy głównie od typu czynnika rakotwórczego, drogi wchłaniania i wydalania substancji rakotwórczej lub jej metabolitów oraz powinowactwa do różnych narządów. Do narządów/ układów szczególnie podatnych na zawodowe czynniki rakotwórcze należą: płuco i oskrzela, skóra, pęcherz moczowy oraz układ krwiotwórczy. W przypadku drogi wchłaniania substancji rakotwórczej w warunkach narażenia zawodowego istotne znaczenie ma układ oddechowy i skóra. Natomiast wchłanianie drogą pokarmową ma niewielkie znaczenie i jest związane z nieprzestrzeganiem podstawowych wymogów higieny;

5. ustalenie, czy okres latencji nowotworu jest wystarczająco długi, żeby stwierdzić związek przyczynowy zachorowania z narażeniem na czynnik rakotwórczy. Okres utajenia jest zależny przede wszystkim od rodzaju czynnika rakotwórczego, dodatkowo należy wziąć pod uwagę wiek chorego w okresie narażenia oraz wielkości dawki. Okres latencji upływający od początku narażenia do wystąpienia klinicznych objawów chorobowych może trwać od kilku do kilkudziesięciu lat (najczęściej dla nowotworów zawodowych jest dłuższy niż 20 lat). W przypadku narażenia w środowisku pracy na więcej niż jeden czynnik uznany za rakotwórczy dla ludzi, wykazujący powinowactwo do tego samego narządu, ryzyko zachorowania wzrasta i okres utajenia może być krótszy;

6. wpływ znanych pozazawodowych czynników ryzyka rozwoju nowotworu. Nowotwory złośliwe wywoływane przez kancerogeny występujące w środowisku pracy nie mają żadnych cech swoistych i nie różnią się przebiegiem ani charakterystyką kliniczną i histologiczną od tych, które występują w populacjach nienarażonych zawodowo na działanie tych czynników. W procesie orzeczniczym brane jest pod uwagę istnienie pozazawodowych czynników ryzyka rozwoju raka, a do najważniejszych z nich należy palenie tytoniu;

7. w przypadku ekspozycji na promieniowanie jonizujące konieczne jest oszacowanie udziału promieniowania w indukcji nowotworu. Zgodnie z Rozporządzeniem Rady Ministrów z 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych nowotwory złośliwe wywołane działaniem promieniowania jonizującego z prawdopodobieństwem indukcji przekraczającym 10% są oceniane w każdym przypadku indywidualnie, po oszacowaniu ryzyka. W postępowaniu orzeczniczym jest szacowane prawdopodobieństwo przy użyciu programu komputerowego Interactive Radio Epidemiological Program – Probability of Cancer Causation for Exposures to Radiation. W obliczeniach uwzględniane są m.in. informacje o rozpoznanym nowotworze (rodzaj nowotworu, lokalizacja, czas rozpoznania), dane osoby, u której jest wyliczane ww. ryzyko (płeć, dataurodzenia, wywiad dotyczący palenia tytoniu) oraz dane o narażeniu zawodowym (dawka promieniowania, rodzajekspozycji, typ promieniowania);

8. potwierdzenie co najmniej w kilku badaniach epidemiologicznych zwiększonego, w porównaniu z populacją ogólną, ryzyka zachorowania na nowotwór złośliwy o takiej lokalizacji jak u badanego pracownika;

9. w przypadku czynników rakotwórczych zaliczonych do kategorii 1A dostępne są dane dokumentujące zwiększone ryzyko rozwoju nowotworu o określonej lokalizacji, nierzadko dotyczące populacji pracujących. Wątpliwości orzecznicze budzą natomiast czynniki zaliczone do kategorii 1B, w których przypadku założono, że cechują się one potencjalnym działaniem rakotwórczym dla ludzi, przy czym klasyfikacja opiera się na badaniach przeprowadzonych na zwierzętach. Trudności sprawia też interpretacja danych potwierdzających co prawda zwiększone ryzyko nowotworów u osób narażonych, ale w sposób inny niż personel eksponowany zawodowo (np. cytostatyki).

 

Zgłoszenia chorób zawodowych

Podejrzenie choroby zawodowej zgłasza się:

• właściwemu państwowemu inspektorowi sanitarnemu, o którym mowa w przepisach wydanych na podstawie art. 20 ust. 2 ustawy z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (Dz.U. z 2011 r. nr 212, poz. 1263, z późn. zm.);
• właściwemu okręgowemu inspektorowi pracy, którego właściwość ustala się według miejsca, w którym praca jest lub była wykonywana przez pracownika lub według krajowej siedziby pracodawcy, w przypadku gdy dokumentacja dotycząca narażenia zawodowego jest gromadzona w tej siedzibie.

Właściwy państwowy inspektor sanitarny, który otrzymał zgłoszenie podejrzenia choroby zawodowej, wszczyna postępowanie, a w szczególności kieruje pracownika lub byłego pracownika, którego dotyczy podejrzenie, na badanie w celu wydania orzeczenia o rozpoznaniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej rozpoznania, do jednostki orzeczniczej I stopnia. Na podstawie wyników przeprowadzonych badań lekarskich i pomocniczych, dokumentacji medycznej pracownika lub byłego pracownika, dokumentacji przebiegu zatrudnienia oraz oceny narażenia zawodowego lekarz właściwy do orzekania w zakresie chorób zawodowych wydaje orzeczenie o rozpoznaniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej rozpoznania, zwane dalej orzeczeniem lekarskim.

 

Jednostki orzecznicze

Jednostkami orzeczniczymi I stopnia są:

• poradnie chorób zawodowych wojewódzkich ośrodków medycyny pracy;
• kliniki i poradnie chorób zawodowych uniwersytetów medycznych (akademii medycznych);
• poradnie chorób zakaźnych wojewódzkich ośrodków medycyny pracy albo przychodnie i oddziały chorób zakaźnych poziomu wojewódzkiego – w zakresie chorób zawodowych zakaźnych i pasożytniczych;
• podmioty lecznicze, w których nastąpiła hospitalizacja – w zakresie rozpoznawania chorób zawodowych u pracowników hospitalizowanych z powodu wystąpienia ostrych objawów choroby.

Jednostkami orzeczniczymi II stopnia od orzeczeń wydanych przez lekarzy zatrudnionych w jednostkach orzeczniczych I stopnia są instytuty badawcze w dziedzinie medycyny pracy.

Czytany 701 razy Ostatnio zmieniany piątek, 19 październik 2018 07:00