środa, 04 grudzień 2019 11:47

Pestycydy – groźne czy bezpieczne

Napisane przez dr hab. Katarzyna Madej


Pobierz załącznik:
Oceń ten artykuł
(1 głos)

Już przed naszą erą substancje chemiczne były wykorzystywane przez człowieka do kontrolowania szkodników, które zagrażały jego plonom. Na początku XIX w. w Europie jako pierwsze stosowane były związki nieorganiczne zawierające takie pierwiastki, jak siarka, arsen, rtęć oraz ołów.

Jednak szczególnie duży wpływ na rozwój i powszechne stosowanie w świecie związków chemicznych do zwalczania szkodników miało odkrycie Paula Müllera w 1939 r., który potwierdził insektobójcze działanie dichlorodifenylotrichloroetanu (powszechnie znanego jako DDT). W tym czasie szerokie stosowanie DDT i innych związków organicznych budziło duży entuzjazm ze względu na ich dużą skuteczność w zwalczaniu epidemii chorób przenoszonych przez stawonogi, takich jak malaria czy dżuma. Opinia ta jednak uległa zmianie, gdy dowiedziano się o silnie toksycznym efekcie DDT na ptaki, zwłaszcza po opublikowaniu w 1962 r. książki „Silent Spring” autorstwa Racheli Carson. Chociaż autorce tej książki zarzuca się jednostronność i wyolbrzymianie przez nią skutków stosowania pestycydów, a także pomijanie lub naginanie faktów (np. spadek populacji ptaków lub zachorowalność ludzi na raka za sprawą DDT), jednak od tego momentu zaczęto uważniej przyglądać się masowo wprowadzanym do środowiska związkom chemicznym i ich możliwemu toksycznemu wpływowi na środowisko i zdrowie człowieka. Obecnie na całym świecie obowiązują ścisłe regulacje, dotyczące wprowadzania do środowiska znanych i nowych substancji chemicznych.


Co to są pestycydy

Termin „pestycyd” (łac. pestis – szkodnik, cedeo – zabijam) oznacza substancję lub mieszaninę substancji, pochodzenia naturalnego lub syntetycznego, opracowaną do kontrolowania lub odstraszania szkodników. Przez termin „szkodniki” rozumie się m.in. insekty, chwasty, ssaki, grzyby, drobnoustroje.
Pestycydy są produkowane w postaci różnych preparatów (np. skoncentrowanych emulsji, granulek, rozpuszczalnych proszków lub zwilżanych proszków), które w określonej ilości zawierają substancję aktywną (właściwy pestycyd). Często mamy do czynienia z preparatami złożonymi, w których znajdują dwie lub więcej substancji aktywnych. W preparatach tych nierzadko występują substancje pomocnicze, często są to toksyczne rozpuszczalniki organiczne, takie jak np. toluen, ksyleny, 1-butanol, cykloheksanon lub farbasol.
Pestycydy są używane głównie do ochrony plonów i kontrolowania szkodników w rolnictwie, ale mogą być wykorzystywane w higienie ludzi i zwierząt (np. permetryna jako środek stosowany przeciw pasożytom u zwierząt oraz przeciw świerzbowi i wszawicy u ludzi).


Klasyfikacja pestycydów

Ze względu na dużą ilość i różnorodność stosowanych pestycydów, związki te zostały ujęte w różne klasyfikacje. Najczęściej stosowaną klasyfikacją jest ich podział na grupy w zależności od kierunku działania, według której można wyróżnić: zoocydy (insektycydy, akaracydy, nematocydy, aficydy, moluskocydy, rodentycydy, atraktanty i repelenty), bakteriocydy, herbicydy i fungicydy. Inną ważną klasyfikacją jest podział pestycydów na różne klasy toksyczności. Zgodnie z wytycznymi Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), pestycydy mogą być zaklasyfikowane do jednej z pięciu klas toksyczności, tj.: Ia: wyjątkowo niebezpieczne (extremely hazardous), Ib: wysoce niebezpieczne (highly hazardous), II: średnio niebezpieczne (moderately hazardous), III: nieznacznie niebezpieczne (sligthly hazardous) i T5: produkt prawdopodobnie niestanowiący ostrego zagrożenia dla normalnego użytkowania (product unlikely to present acute hazard in normal use).

Toksyczność pestycydów została określona na podstawie LD50 dla szczura, a oszacowana dawka śmiertelna odnosi się osoby ważącej 70 kg. Jeszcze inną klasyfikacją pestycydów może być, w zależności od ich budowy, podział na grupy chemiczne. Spośród ważniejszych grup można wymienić: estry kwasów fosforowych, pochodne kwasu karbaminowego i ditiokarbaminowego, chloropochodne alifatyczne i aromatyczne, pochodne kwasu chlorofenoksyoctowego, pyretroidy syntetyczne, pochodne mocznika, triazyny czy pochodne nitrofenoli.


Toksyczność pestycydów

Jak wynika z wyżej wspomnianej klasyfikacji pestycydów ze względu na ich toksyczny charakter, związki te wykazują szeroki zakres toksyczności dla ludzi, od bardzo toksycznych po stosunkowo mało szkodliwe. Ponadto metabolity (produkty biotransformacji w żywym organizmie) wielu pestycydów bywają bardziej toksyczne niż macierzysty związek. Nie bez znaczenia są również wspomniane rozpuszczalniki dodawane do preparatów pestycydów, które same w sobie mogą stanowić zagrożenie dla zdrowia i życia człowieka.

Toksyczne działanie pestycydów na organizm człowieka może być rozpatrywane jako wynik:

- zatrucia ostrego (spowodowanego jednorazowym wchłonięciem odpowiednio dużej dawki pestycydu, np. przypadkowego spożycia);
- zatrucia przewlekłego (na skutek kumulowania się małych dawek pestycydów w organizmie człowieka przez dłuższy okres, np. dotyczy to rolników, pracowników firm produkujących pestycydy, a także ogółu konsumentów);
- działania odległego (mogącego ujawnić się po kilku lub kilkunastu latach, a nawet w następnych pokoleniach, które jest trudne do powiązania objawów z przyczynami).

Można również stwierdzić, że wrażliwość na zatrucia pestycydami oraz ich toksyczność rośnie, gdy na organizm jednocześnie działają przyjmowane leki, alkohol, chemikalia (w tym inne pestycydy), a także takie używki jak tytoń czy kawa.


Korzyści i zagrożenia wynikające ze stosowania pestycydów

W czasach rosnącej populacji ludzkiej pestycydy przynoszą niekwestionowaną korzyść w zapewnieniu jej wyżywienia. W skali całego świata pestycydy szczególnie korzystną rolę odgrywają w trzech istotnych dziedzinach życia: gospodarce leśnej i rolnej, gospodarce materiałowej i ochronie zdrowia. Jednak jest i druga (ciemna)...

Czytany 52 razy